Rhwng Cromfachau

Yn ôl Emlyn Evans, cafodd R. T. Jenkins (1881–1969) fyw bywyd ‘digyffro a diddigwydd’. Anodd anghydweld. Ni sonia R.T. yn unman am dröedigaeth na chyflafan, ecstasi na gwae, rhwystredigaeth na dylanwad ffurfiannol yn ei fywyd personol. Fel ffigwr cyhoeddus hefyd, ymgadwodd yn gydwybodol rhag lleisio barn gorbendant a dadleuol. Chwilia rhywun yn ofer am broffwydoliaeth na galwad i’r gad ganddo ar y pynciau llosg a gyffrôi ei gyfoeswyr yng nghanol yr ugeinfed ganrif: cyflwr a dyfodol cefn gwlad ac addysg, crefydd a’r iaith Gymraeg – a Chymru ei hun. Bodlonodd, yn ôl ei addefiad ei hun, ar fod yn fodlon. ‘Wrth edrych yn ôl,’ meddai yn ei hunangofiant, ‘“lwc” a welaf fi ym mhobman ar fy ngyrfa.’ Sut, felly, mae mapio bywyd mor wastad? Yn y cofiant hwn, eir ati i ddeall R. T. Jenkins ‘rhwng cromfachau’, sef trwy ei ddeall nid yn gymaint yn nhermau personoliaeth a lwc ag fel cynnyrch ei oes.

'Wrth gyfeirio yn ei is-deitl at “fyd” R. T. Jenkins, awgryma’r archgofiannydd Robin Chapman fod y byd hwnnw wedi dod i ben, a bod yr hanesydd a’r llenor a lwyr-hudodd cenedlaethau gynt – yn academyddion llengar ac yn ddarllenwyr llawr-gwlad – wedi mynd allan o ffasiwn. Os felly, dylai’r cofiant campus hwn, gyda’i ddeallusrwydd disglair a’i arddull eiddgar, dywys cenhedlaeth newydd i edmygu a mwynhau eto un o awduron mwyaf dysgedig, swyngyfareddol a synhwyrgall yr ugeinfed ganrif.', Derec Llwyd Morgan